Άγιος Νικόλαος - Κουνάβοι

Μια διαφορετική συνύπαρξη ναού και θολοσκέπαστων μεσαιωνικών πατητηριών στους Κουνάβους

Στην περιοχή που ονομάζεται Άγιος Νικόλαος, στους Κουνάβους, βρίσκεται ένα εντελώς διαφορετικό συγκρότημα πατητηριών, τα οποία χρονολογούνται πιθανότατα από τους μεσαιωνικούς χρόνους.
Η διαφορετικότητα τους έγκειται στο γεγονός του ότι ο μισογκρεμισμένος σήμερα θόλος τους είναι μεσοτοιχία με μια εκκλησία, μεταγενέστερη βέβαια στην κατασκευή της, και όπως όλα μαρτυρούν χτισμένη με πέτρες που αντλήθηκαν από το θόλο που κάλυπτε τα πατητήρια.

Ο ναός ήταν αφιερωμένος στον Άγιο Νικόλαο, όμως μετονομάστηκε σε Άγιο  Κωνσταντίνο από τον άνθρωπο που ανέλαβε την ανακαίνιση του, το 1906, τον  Κωνσταντίνο Βαρελτζάκη, όπως μπορεί κανείς να διακρίνει στην επιγραφή πάνω από την είσοδο του ναού.

Παρότι έχει ειπωθεί πως στο σημείο υπήρχε ένα μόνο θολοσκέπαστο πατητήρι, σύμφωνα με τον ερευνητή και συγγραφέα Στέλιο Μανωλιούδη, η ύπαρξη 4 δοχείων συγκέντρωσης μούστου, δεξιά και αριστερά του θόλου, μαρτυρά πως μάλλον ήταν δύο τα πατητήρια εκεί.

Από τον  13^ο αιώνα υπάρχουν μαρτυρίες για την καλλιέργεια του αμπελιού στην περιοχή των Κουνάβων οπότε η παρουσία πατητηριών στον Άγιο Νικόλαο αλλά και σε άλλα σημεία του οικισμού δεν ξαφνιάζει. 

Η ευρύτερη περιοχή εξάλλου βρίθει λαξευτών και θολοσκέσπαστων πατητηριών (Αλάγνι, Καταλαγάρι, κ.α) 

Ελένη Βασιλάκη

Πεζοπορία στο Βαθύπετρο, Καταλαγάρι και Κουνάβους

Οι «Μυθοκρουσμένοι» σε Βαθύπετρο, Καταλαγάρι και Κουνάβους-Πεζοπορία στο μύθο και τη φύση

Καθ όδον προν τη Μινωική Αγρέπαυλη στο Βαθύπετρο

Οι «Μυθοκρουσμένοι», η περιβαλλοντική ομάδα του Εσπερινού Γυμνασίου Ηρακλείου, δικαιολόγησε πλήρως το όνομα της την περασμένη Κυριακή ταξιδεύοντας εκεί όπου ο μύθος σμίγει με την πραγματικότητα και το παλιό με το καινούργιο, εκεί όπου η φυσική ομορφιά παίζει επί ίσοις όροις με την ιστορία.

Η νέα εξόρμηση τους, με επικεφαλής τον καθηγητή, ερευνητή και συγγραφέα, Στέλιο Μανωλιούδη ,συνοδεία των καθηγητών Ελένης Μπεζιρτζόγλου και Μανόλη Αφραθιανάκη, είχε κάστρα χωρίς δράκους, μινωικά κτίσματα, λαξευτά πατητήρια διαφόρων περιόδων και φυσικά πολύ και όμορφη φύση.

Το παλιότερο πιεστήριο σταφυλιών, μαζικής παραγωγής, στον κόσμο. Φώτο Μανόλης Αφραθιανάκης

Πρώτος σταθμός στην περιήγηση τους η Μινωική Αγρέπαυλη στο Βαθύπετρο. Εκεί εκπαιδευτικοί, μαθητές, αλλά και η παρέα τους, είχαν την ευκαιρία να θαυμάσουν από κοντά τους χώρους που ανέσκαψε ο Σπύρος Μαρινάτος φέροντας στο φως, μεταξύ άλλων, το αρχαιότερο, μέχρι σήμερα, σταφυλοπιεστήριο στον κόσμο, για μαζική παραγωγή μούστου.

  

 Σε ένα σημείο πέρασμα προς το νότο, με μοναδική θέα, η μινωική αγρέπαυλη εντυπωσίασε με το μέγεθος και τα ευρήματα της.

Βαθύπετρο, λαξευμένο σε βράχο πατητήρι. Φώτο Μανόλης Αφραθιανάκης

Η διαδρομή συνεχίστηκε μέσα από τον καταπράσινο και, δυστυχώς, σχεδόν πλήρως εγκαταλελειμμένο σήμερα οικισμό του Βαθύπετρου, με τα περίφημα νερά του. Ένα μικρό μονοπάτι οδήγησε την ομάδα αρχικά σε ένα λαξευμένο, σε ένα τεράστιο βράχο δίπλα σε άγριες δάφνες, πατητήρι, παρότι πλήρως η χρήση του ακόμα δεν έχει διευκρινιστεί.

Αμέσως μετά η πορεία συνεχίστηκε, μέσω αγροτικού μονοπατιού, και στη συνέχεια ενός τούρκικου καλτεριμιού προς οχυρό ύψωμα όπου εκτός από ένα μεταγενέστερο ξωκλήσι διακρίνονται κατάλοιπα κτισμάτων προηγούμενων περιόδων.

Στα πατητήρια του Καταλαγαρίου.Φώτο Μανόλης Αφραθιανάκης

Επόμενος σταθμός η Παλιόχωρα στο Καταλαγάρι. Εκεί σήμερα σώζεται το μεγαλύτερο ενιαίο συγκρότημα πατητηριών, με χρήση από την ενετοκρατία, με πέντε πατητήρια και τουλάχιστον 10 δοχεία. Ο χώρος ήταν λατομείο πριν λαξευτούν στους βράχους του τα πατητήρια.

Φώτο Μανόλης Αφραθιανάκης

Απέναντι και σε μικρή απόσταση ο Κάστελος Καταλαγαρίου ή φρούριο της Παλιόχωρας ή Castello del Corner ή καστέλο των Κορνάρων. Τα επιβλητικά ερείπια του δεσπόζουν στο λόφο, απ όπου η θέα είναι ανεμπόδιστη προς όλες τις κατευθύνσεις.

Χτισμένο από το Νικηφόρο Φωκά, φέρεται επί Ενετοκρατίας να ήταν έδρα φέουδου ενώ ανήκε στην οικογένεια των Κορνάρων κι από εκεί γινόταν ο έλεγχος των περιουσιών του. Μάλιστα συνδέεται με τα γειτονικά πατητήρια, μια και η περιοχή τότε, διέθετε πολλά αμπέλια.

 Κάτω από το κάστρο ο ναός της Ζωοδόχου Πηγής. Σπαράγματα μόνο των τοιχογραφιών της διακρίνονται σε κακή κατάσταση στο μικρό πετρόχτιστο ναό.

Η εκδρομή όμως δεν τελείωσε εδώ καθώς τελευταίος σταθμός της ήταν οι Κουνάβοι και η περιοχή του Αγίου Νικολάου, όπου σώζονται απομεινάρια θολοσκέπαστων πατητηριών, σε μεσοτοιχία με το ναό του Αγίου Νικολάου, που κατά την ανακαίνιση του, το 1906, μετονομάστηκε σε Άγιο Κωνσταντίνο. 

Στα θολοσκέπαστα πατητήρια των Κουνάβων. Φώτο Μανόλης Αφραθιανάκης

Ο ναός είναι μεταγενέστερο κτίσμα και όπως φαίνεται λίθοι από την εγκατάσταση των πατητηριών έχουν χρησιμοποιηθεί σε αυτόν. Αν και θεωρείται πως στο σημείο υπήρχε μόνο ένα πατητήρι η παρουσία 4 δοχείων συγκέντρωσης μούστου, όπως εξήγησε ο κ Μανωλιούδης, μάλλον παραπέμπει σε δύο πατητήρια.

 

e-Stories Kritis

Αίθουσα πολλαπλών χρήσεων στους Κουνάβους

Αίθουσα πολλαπλών χρήσεων στους Κουνάβους

Από την Εικαστική παρέα Κουνάβων και της ευρύτερης περιοχής

Γιάννης και Καλλιόπη Τσάγκαρη

Γιάννης και Καλλιόπη Τσάγκαρη

5 Ιουλίου 1956, Αμερική

Ο Αντώνης και ο … Παντελής!

Όποτε πηγαίναμε στο χωριό, λίγο μετά την Κνωσό, ο Αντώνης μετά από λίγο που θα το μάθαινε ότι ήρθαμε, ήταν εκεί να μας τιμήσει με την υποδοχή του.

Θέλαμε να πάμε να περιποιηθούμε το μνήμα της γιαγιάς, ο Αντώνης πρώτος και καλύτερος, να μας πάρει, να μας πάει, να μας βοηθήσει στην περιποίηση της κοιμωμένης, να φωνάξει τον μάστορα να βάλει ένα μάρμαρο που είχε σπάσει, να πάρει το μυστρί να κάνει το μερεμέτι που χρειαζόταν.

Χάλασε το αυτοκίνητο, ο Αντώνης να γνοιαστεί να το φτιάξει, ή να φωνάξει τον μηχανικό να έρθει στο σπίτι να βολέψει το αμάξι.

Ο Αντώνης να πάει στον «κήπο» να κόψει μερικά «κλωσούδια» και ντομάτες λαχταριστές να μας τις φέρει πεσκέσι.

Ο Αντώνης είχε πάρει σύνταξη, αλλά μόνο συνταξιούχος δεν ήταν. Με όλα ασχολούνταν. Κτίστης, αγρότης, μεταφορέας, τα πάντα. Και η κορμοστασιά του ίδια παλληκαριού, ψηλός, αδύνατος, είχε όλα του τα μαλλιά. Λεβέντης.

Και μερακλής. Στο σπίτι να ετοιμάσει ένα μεζέ με το τίποτε, μια ντοματούλα, ένα αγγουράκι, τυράκι. Μέχρι να αναλάβει η γυναίκα του, μια καπάτσα κρητικιά που καλίγωνε ψύλλο, να ετοιμάσει τραπέζι που θα το ζήλευε και ο καλύτερος σεφ της Αθήνας.

Ο Αντώνης, είναι θυμόσοφος, έχει άποψη για όλα τα θέματα, άμα δεν του αρέσει κάτι το λέει κατευθείαν χωρίς περιστροφές και κατά πρόσωπο, μα παπάς είναι αυτός, μα δάσκαλος, μα χωροφύλακας.

Είχαμε πάει στο μνημόσυνο, κι ο Αντώνης, να κανονίσει τα κόλλυβα μετά στο μοίρασμα, να στήσει το τραπεζάκι έξω από την είσοδο της εκκλησίας και να μοιράζει στους συμπάσχοντες.

Άμα έβλεπε κανένα στραβό θα τα έχωνε με τον τρόπο του, στον «αρμόδιο» επί τόπου. Είχα σχηματίσει την εντύπωση ότι ο Αντώνης, δεν τα πήγαινε καλά με τα … εκκλησιαστικά.

Το βράδυ, είπαμε να πάμε να φάμε στον Άγιο Παντελεήμονα. 

Μια πανέμορφη ρεματιά με το εκκλησάκι του Αγίου Παντελεήμονα στην είσοδο της ρεματιάς και παρά πέρα ήταν η ταβερνούλα με την μεγάλη αυλή κάτω από τα δέντρα. Όλα καθαρά, ασπρισμένα και έτσι όπως ήταν φωτισμένα ήτανε μια ομορφιά. Να χαίρεσαι και να μη χορταίνεις.

Προχώρησα μπροστά να διαλέξω ένα τραπέζι να καθίσουμε και έσυρα την καρέκλα. Γύρισα να δω τον Αντώνη. Είχε πάει στο εκκλησάκι του Αγίου Παντελεήμονα και συγύριζε εκεί μουρμουρίζοντας 10 η ώρα το βράδυ.

—Νόμιζα ότι δεν τα πας καλά με τους Αγίους, αλλά σε βλέπω και τρίβεσαι εκεί στο εκκλησάκι.

—Αααα, με τον … Παντελή έχουμε άλλη σχέση. Τον ξέρω από παιδί. Εδώ μεγάλωσα.

—Και του μιλάς ή κάνω λάθος;

—Συνέχεια, ήταν η απάντηση μονολεκτικά.

—Και σου απαντάει;

—ΠΑΝΤΟΤΕ, είπε ο Αντώνης.

Ναός Σωτήρος Χριστού και ο Αποχαλικιάς στους Κουνάβους

Μέσα στους Κουνάβους υπάρχει ο τρίκλιτος βυζαντινός ναός αφιερωμένος στη Μεταμόρφωσης του Σωτήρα, στον Άγιο Νικόλαο και στον Άγιο Δημήτριο, που είναι και ο καθεδρικός ναός του χωριού.

Ο ναός αυτός μοναδικός στο είδος του, καθώς έχει στο κέντρο ένα μεγάλο τρούλο και γύρω απ' αυτόν τέσσερις μικρότερους σε σχήμα σταυρού. Κατά την παράδοση χτίστηκε από πέντε άγαμες αδελφές, καθεμιά από τις οποίες έχτισε έναν τρούλο.

Με τα οικοδομικά υλικά που περίσσεψαν τα χαλίκια κυρίως, λέει η παράδοση, χτίστηκε ένας άλλος ναός, ο Άγιος Γεώργιος ο Αποχαλικιάς. Ο Ναός του Αγίου Γεωργίου του Αποχαλικιά, γιορτάζει την 3η Νοεμβρίου.

Πηγή: cretanbeaches.com

Πόπη Καραμαργιού

Κουνάβοι - Κώμες

Το χωριό Κουνάβοι βρίσκεται στη βόρεια πλευρά του Δήμου. Είναι χτισμένο σε κοιλάδα, με υψόμετρο 340 μ. από τη θάλασσα και απέχει από το Ηράκλειο 15 χιλιόμετρα. Συνορεύει με το Δήμο Αρχανών, τη Μυρτιά, τα Πεζά και το Καταλαγάρι.

Σύμφωνα με την απογραφή του 2001 έχει 857 κατοίκους.
Η αρχαιότερη μνεία του οικισμού  αναφέρεται σε έγγραφο του 1212 ως Sconavi. Το έτος αυτό ο δόγης της Βενετίας P.Ziani επεκύρωσε στο μοναστήρι της Santa Maria del Siani τα παρακάτω περιουσιακά στοιχεία κατεχόμενα από την εποχή των βυζαντινών... δυο αμπέλια, το ένα μοσχάτο στο χωριό Sconavi...
Σε συμβόλαιο του 1271 , του συμβολαιογράφου του Χάνδακα P.Scardon αναφέρεται ότι ο Rufinus de Spello, κάτοικος του χωριού Conave προπωλεί στον Ιωαμ. Raylanoto, κάτοικο Χάντακα, ποσότητα καλού σίτου.
Αναφέρεται επίσης σε πολλά έγραφα του 1368-1394 Conave και Cunavus ως φέουδο διάφορων.
 Ο Barozzi το αναφέρει Cunavus το 1577 και ο Καστροφύλακας το 1583 το αναφέρει Cunagus  με 205 κατοίκους. Ο Βασιλικάτα το αναφέρει Cunavus το 1630, ενώ στην Τούρκικη απογραφή του 1571 το συναντούμε  Kunavus με 31 χαράτσα. Στην αιγυπτιακή απογραφή του 1834 αναφέρεται ως Kunavi με 10 χριστιανικές και 10 τούρκικες οικογένειες.
Το 1881 οι Κουνάβοι είναι στο Δήμο των Αγιών Παρασκιών με 277 Χριστιανούς και 226 Τούρκους. Το 1900 έιναι στον ίδιο δήμο με 492 κατοίκους, ενώ το 1928 είναι έδρα ομώνυμης κοινότητας με 780 κατοίκους.
Μετά τη Μικρασιατική καταστροφή το 1922, ήρθαν στο χωριό πολλοί Μικρασιάτες πρόσφυγες.
Το χωριό και η περιοχή γενικότερα έχει έντονο αρχαιολογικό ενδιαφέρον. Βρέθηκε γεωμετρικό νεκροταφείο με το μοναδικό για τη βόρεια Κρήτη θολωτό γεωμετρικό τάφο.
Στο χωριό ανήκει και ο οικισμός Ζαγουριάνοι, ο οποίος κατά την Ενετοκρατία ήταν μεγαλύτερο χωριό από τους Κουνάβους. Το 1583 αναφέρεται ως Gaidurianus με 284 κατοίκους.
 Στον οικισμό αυτό και συγκεκριμένα στη θέση Ελληνικά, το 1918, βρέθηκαν κιονόκρανα δωρικού ρυθμού καθώς και μια πλάκα με επιγραφή, η οποία μαρτυρεί  την ύπαρξη της αρχαίας πόλης Ελτυναίας ή Έλτυνας.
Στη θέση Σκεντέρι βρέθηκαν πήλινα πλακίδια με ανάγλυφη παράσταση ενός άντρα πάνω σε άλογο που δίνει μάχη με ένα δράκο, ελληνιστικής εποχής.
Τέλος στη θέση Άγιος Νικόλαος,  βρέθηκαν λαξευτά πατητήρια ,πάνω στα οποία αργότερα χτίστηκε ο ναός του Αγίου Νικολάου, που μετονομάστηκε σε ναό Αγίου Κωνσταντίνου από τον άνθρωπο που ανέλαβε την ανακαίνιση του και λεγόταν Κων/νος Βαρελτζάκης.
Μέσα στο χωριό υπάρχει ο τρίκλιτος βυζαντινός ναός της Μεταμόρφωσης του Σωτήρα, του Αγίου Νικολάου και του Αγίου Δημητρίου, που είναι και ο καθεδρικός ναός του χωριού. Ο ναός αυτός μοναδικός στο είδος του, έχει στο κέντρο ένα μεγάλο τρούλο και γύρω απ'' αυτόν τέσσερις μικρότερους σε σχήμα σταυρού. Κατά την παράδοση χτίστηκε από πέντε άγαμες αδελφές, καθεμιά από τις οποίες έχτισε έναν τρούλο.
Με τα  οικοδομικά υλικά που περίσσεψαν τα χαλίκια κυρίως, λέει η παράδοση, χτίστηκε ένας άλλος ναός, ο Άγιος Γεώργιος, ο οποίος και σήμερα  ακούγεται Αποχαλικιάς.
Υπάρχει ακόμη ο τρίκλιτος ναός  της Παναγίας, του Μιχαήλ Αρχάγγελου και του Αγίου Χαραλάμπους, του πολιούχου του χωριού, στο κέντρο.
Οι γειτονιές του χωριού είναι: ο Κισσός, οι Πλάκες, το Μετόχι, ο Πύργος, ο Χριστός, το Ηρώον, το παλιό σχολείο, η Μεσοχωριά, τα Κουτσουνάρια, η Κομιανή στράτα κ. ά.
Έξω από το χωριό, 300 περίπου μέτρα βορειότερα βρίσκεται ο ναός του Αγίου Παντελεήμονα που γιορτάζει στις 27 Ιουλίου και γίνεται μεγάλο πανηγύρι.
Τα ονόματα των οδών που δόθηκαν στο διαμέρισμα των Κουνάβων έχουν αναφορές στα παρακάτω:

• Την αρχαϊκή πόλη «Ελτυνία» της οποίας τα ερείπια βρέθηκαν κοντά στον οικισμό.
• Γράμματα και τέχνες της αρχαϊκής περιόδου της Ιστορίας
• Προσωπικότητες των Γραμμάτων και των Τεχνών
• Τοπωνύμια

 Δήμος Αρχανών - Αστερουσίων